Amulet z Birki

Poniższy tekst pochodzi w większości z pracy Sofii Pereswetoff-Morath, analizującej na nowo amulet z Birki. Odnośnik do artykułu w języku szwedzkim, opublikowanego w Futhark: International Journal of Runic Studies Vol.11 znajdziecie w źródłach.

Amulet z Birki znaleziono w czasie badań, które Hjalmar Stolpe przeprowadził na Björkö w latach 1873 – 1895; objęły one 1100 grobów na wyspie. Na amulet natrafiono w 1878 w roku, na północ od cmentarzyska Borg, w grobie komorowym nr 552. Początkowo nie zauważono wyrytych na nim znaków runicznych, zwrócił na nie uwagę dopiero kolejny z zajmujących się Birką archeologów – Holger Arbman, przeglądając znaleziska z wcześniejszych badan Stolpego.

Amulet jest niewielką, niemal kwadratową, wypukłą zawieszką o wymiarach 1,78 cm x 1,58cm, wykonaną z połączonych ze sobą dwóch elementów z pozłacanego srebra. Musiała służyć do przechowywania ziół albo jakiś substancji zapachowych, ale składa się z części, które mogły wcześniej pełnić inne funkcje – Władysław Duczko proponuje interpretację mówiącą, że udekorowana, przednia część amuletu była pierwotnie fragmentem większego przedmiotu, od którego została w którymś momencie odcięta i przerobiona na zawieszkę przy pomocy srebrnej płytki tworzącej tylną cześć amuletu; to na niej wyryto runiczną inskrypcję. Według profesora tym pierwotnym przedmiotem mógł być relikwiarz pochodzenia karolińskiego umieszczony na okładce kościelnej księgi. Przednia część zawieszki udekorowana jest układającymi się na kształt liter c i s wzorami z filigranu, na środku widzimy wtórnie wykonane wycięcie, wzdłuż brzegów znajdują się trzy kolejne otwory, których zadaniem było połączyć przednią i tylną część amuletu i stworzyć przestrzeń do przechowywania pomiędzy ściankami zawieszki. W jednym z otworów znajdował się nit z brązu i przymocowana do niego srebrna pętelka – nie zachowały się wprawdzie do dziś, ale wyraźnie widać je na zdjęciach z lat 30-tych; stan zawieszki jest obecnie znacznie gorszy niż to, co widzimy na starych fotografiach.

Inskrypcja runiczna amuletu z Birki. Zdjęcie: Gabriel Hildebarnd, 2013-06-26, SHHM (CC BY 2.5 SE)
Przednia część amuletu z Birki. Zdjęcie: Gabriel Hildebarnd, 2013-06-26, SHHM (CC BY 2.5 SE)

Grób 552, w którym znaleziono amulet, datuje się na lata od 775/800 do X wieku, mamy tu do czynienia z bogatym, kobiecym pochówkiem. Zmarła miała ze sobą m.in. brosze żółwiowe z brązu udekorowane zwierzętami w stylu karolińskim, między którymi zawieszono 33 paciorki ze szkła i bursztynu oraz 11 orientalnych zawieszek, równoramienną broszę, igielnik zawieszony na liczącym 18,5 cm srebrnym łańcuszku przy lewej broszy żółwiowej, zwisające z paska na brązowych łańcuszkach nóż i nożyczki, pierścionki ze srebra i brązu.

Brosze żółwiowe z grobu Bj552. Zdjęcie: Sören Hallgren, 1995-03-08, SHHM (CC BY 2.5 SE)

Amulet był z dużym prawdopodobieństwem również zawieszony między broszami, świadczyć o tym może miejsce jego znalezienia: pod prawą z dwóch broszy, razem z paciorkami i zawieszkami. Srebrna pętelka amuletu wygląda i jest tej samej wielkości co pętelki na jedenastu orientalnych zawieszkach. Siedem z nich przedstawia klęczącą kobietę z rozpostartymi ramionami, trzy odzwierciedlają głowę wołu, jedna z motywem roślinnym.

Orentalne zawieszki z grobu Bj552. Zdjęcie: Gabriel Hildebrand, 2015-02-26, SHHM, (CC BY 2.5 SE)

Przedmioty, z którymi pochowano zmarłą kobietę nie są niczym nietypowym jeżeli chodzi o wikińskie groby Birki, jedynym unikalnym znaleziskiem jest amulet z runiczną inskrypcją, autorka zwraca jednak uwagę na pochówek 606 – cześć znalezionych tam zawieszek przedstawia identyczne „głowy wołu” jak te z grobu 552. Uwagę zwraca też fakt, że pochowana tu kobieta miała w grobie srebrną, przypominająca kaptorgę „kapsułkę”, tyle, że bez „przykrywki” – na stronie Muzeum Historycznego widnieje wprawdzie opisana jako „zawieszka”, ale Władysław Duczko określił ją jako „kapsułkę w typie kaptorgi”; przedmiot, którego funkcją było ”served as receptacles for some sweet-smelling, probably vegetable substance” – mamy tym samym analogię do przypuszczalnej funkcji amuletu z grobu 552.

Zawieszka z grobu Bj606. Zdjęcie: Gabriel Hildebrand, 2015-02-26, SHHM, (CC BY 2.5 SE)

Grób 552 jest typowy dla Birki – prostokątna skrzynia, w której pochowano zmarłą jest najczęściej spotykaną na wyspie jeśli chodzi o groby tego rodzaju; mniej typowe jest już jej zamknięcie – wiele „trumien” znalezionych w Birce nie miało wieka. Ale warto zauważyć, że groby skrzyniowe, szczególnie te zbite przy pomocy gwoździ, były pewną innowacją jeśli chodzi o praktyki pogrzebowe. W centralnej Szwecji nie znaleziono takich pochówków z okresu Vendel czy starszych, a wiele skrzyń z gwoździami z Birki datowane jest na najwcześniejszy okres funkcjonowania osady. Ten element pochówku wywodzi się prawdopodobnie z kontynentu i był zainspirowany chrześcijaństwem. O powiązaniu z „nową wiarą” może również świadczyć fakt że większość grobów na północ od Borg nie ma jakichkolwiek „znaczników” jak kurhany czy kamienne formacje albo monumenty. W grobach na wyspie Björkö znajdowano najczęściej od 10 do 20 sztuk gwoździ, 18 z pochówku 552 jest więc niczym wyjątkowym. Kobietę ułożono też typowo – na plecach.

Wracając do amuletu i wyrytych na nim znaków runicznych – jednym badaczem, który wcześniej podjął się próby zarówno odczytania jak i interpretacji inskrypcji był Arthur Nordén. Najpierw opublikował jedynie zdjęcie zawieszki w 1933 roku, bez jakiejkolwiek analizy znaków runicznych. Nie chciał stanąć na drodze Ivara Lindquista, któremu Holger Arbman powierzył zadanie opublikowania inskrypcji. Ale kiedy po czterech latach nadal nie pojawiła się żadna publikacja Lindquista, Nordén przedstawił swoją analizę i tłumaczenie. W tym samym roku pojawiła się też próba interpretacji autorstwa Otto von Friesena, ale bazowała ona całkowicie na publikacji Nordéna. W 2007 roku pojawiła się kolejna próba odczytania tekstu przez Lisbeth Imer oraz Thorgunn Snædal, ale bez tłumaczenia. Ostatnia analiza dotycząca kolejności odczytu inskrypcji, autorstwa Hanny Åkerström pochodzi z 2020 roku.

Nie będę tu zamieszać szczegółowej analizy znaków runicznych – zainteresowanych odsyłam do oryginalnej wersji artykułu – tylko we wszystkich przypadkach przejdę od razu do normalizacji i tłumaczenia. Inskrypcja składa się z czterech rzędów, przy czym ostatni zawiera tylko trzy znaki runiczne. Ponieważ amulet można obrócić w każdą stronę to kolejność odczytu nie jest oczywista. Runy wyglądają następująco – na górze widzicie rząd pierwszy (1-10), drugi (11-23), trzeci (24-35) i czwarty (36-38):

Ilustracja autorstwa Kseni Dubroviny bazująca na zdjęciach i szkicach Sofii Pereswetoff-Morath, En nytolkning av Birka-amuletten, w Futhark: International Journal of Runic Studies Vol.11, 2020, str.92

Nordén podzielił inskrypcję na dwie części: w skład pierwszej wchodzą rzędy 3 i 4, 1 i 2 to część druga:

Sofia Pereswetoff-Morath, En nytolkning av Birka-amuletten, w Futhark: International Journal of Runic Studies Vol.11, 2020, str.92

Annąnk ungmenni úr atrek

þat ek ungmenni nana sakar at hitt þá

Odpędzam młodzieńca od jego zamysłu. To [zaklęcie w pierwszej części] wypowiadam w magicznym celu nad młodym mężczyzną ponieważ udało mu się już zrealizować część swojego zamiaru.

Również Otto von Friesen dzieli inskrypcję na dwie części: pierwsza to wersy 4-3, druga to wersy 1-2; a więc kolejność pierwszej części jest inna niż u Nordéna:

Sofia Pereswetoff-Morath, En nytolkning av Birka-amuletten, w Futhark: International Journal of Runic Studies Vol.11, 2020, str.94

Reka nen’k ugg­m(aðr) úr át = Ugg­m(aðr) nen’k reka úr át.
Þat ik ugg­maðr nenna! Sakar rað hitt þá.

Jako „budzący postrach” mam odwagę (zdam sobie wiele trudu) żeby wypędzić szkodnika. Do tego muszę jako „budzący postach” dążyć. Z tego powodu otrzymałem tę moc (albo: wyprosiłam tę moc)

Według Lisbeth Imer i Thorgunn Snædal inskrypcję należy odczytywać innej kolejności – najpierw wersy 2-3, potem 1-4:

Sofia Pereswetoff-Morath, En nytolkning av Birka-amuletten, w Futhark: International Journal of Runic Studies Vol.11, 2020, str.95

Zdaniem badaczek nie może tu być mowy o magicznej treści, ale nie podano, niestety, argumentów na potwierdzenie tej tezy.

Amulet z Birki, nazwany „zawieszką z Björkö” jest też jedną z trzech inskrypcji przy których analizie Hanna Åkerström stosuje swój model kolejności odczytu runicznych tekstów z wczesnego okresu wikińskiego. Badaczka proponuje dwie możliwości odczytania inskrypcji: 1–2–3–4 albo 2–1–3–4.

Pereswetoff-Morath przyjmuje taką samą kolejność odczytu jak Lisbeth Imer i Thorgunn Snædal: 2-3-1-4:

Sofia Pereswetoff-Morath, En nytolkning av Birka-amuletten, w Futhark: International Journal of Runic Studies Vol.11, 2020, str.111

Þat ek vitki: nænna es nān. Kyngi tȳn ekki. Saka rek hitt þā þik.

Niech to zaczaruję: moc jest blisko (albo: to co jest blisko [zawieszki] to moc). Nie zniszcz (albo: nie zgub, nie zapomnij) magicznej wiedzy. Wyrządzam szkodę prześladowaniu / okolicznościom (które) tobą zawładnęły.

Badaczka dodaje, że nie jest wprawdzie jasne, co prześladowało kobietę pochowaną w grobie 552, ale niewykluczone, że zwróciła się do kogoś biegłego w sztuce runicznej żeby się przed tym chronić. Jeżeli spojrzymy na zawarty w inskrypcji przykaz – nie zniszcz / nie zgub / nie zapomnij – to nie dziwi też zawieszenie amuletu blisko piersi. Twórca inskrypcji nie tylko wyrył wyraźne, czytelne nawet dziś runy na tak niewielkiej powierzchni – wymiary zawieszki to przecież tylko 1,78 cm x 1,58 cm – ale można też powiedzieć, że w pewnym sensie na pewno osiągnął swój cel: amulet nie zaginął, nie uległ zniszczeniu, ale przetrwał aż do naszych czasów.

źródła:

Sofia Pereswetoff-Morath, En nytolkning av Birka-amuletten, w Futhark: International Journal of Runic Studies Vol.11

Historiska Museet

Jedna myśl na temat “Amulet z Birki

Dodaj własny

  1. Kolejny ciekawy wpis SKANDIS, gratuluję. Zastanawiam się, czy poniższy fragment „Jako „budzący postrach” mam odwagę (zdam sobie wiele trudu) żeby wypędzić szkodnika. Do tego muszę jako „budzący postach” dążyć. Z tego powodu otrzymałem tę moc (albo: wyprosiłam tę moc)” nie powinien być przetłumaczony konsekwentnie w jednym rodzaju – żeńskim. Ukłony

    Polubienie

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s

Blog na WordPress.com. Autor motywu: Anders Noren.

Up ↑

%d blogerów lubi to: