Zmarły goði, błogosławieństwo Tora i przekleństwo dla wandali – kamień runiczny z Glavendrup (DR 209, DK Fyn 26)

Ten granitowy monument runiczny o wadze koło siedmiu ton, wysokości 188 cm, szerokości 143 – 159 cm i grubości około 55 cm znajduje się w gminie Nordfyn na duńskiej wyspie Fionii. Jest częścią datowanego na epokę brązu kompleksu, w którego skład wchodził kurhan oraz ułożone w formę statku o wymiarach około 60 x 12 metrów kamienie; obok znajdował się też mniejszy kopiec. Na postawionym jako zakończenie dziobu statku głazie wyryto runy, prawdopodobnie gdzieś między 900 a 950 rokiem. Kamień z Glavendrup odnaleziono przy okazji wydobycia piasku, pierwszy raz został odnotowany w roku 1792. Kilkanaście lat później, dzięki archeologowi Vedelowi Simonssenowi, udało się uratować monument, który, podobnie jak kilka innych głazów tego ułożonego na kształt łodzi kompleksu, miał być sprzedany kamieniarzowi. Pagórek, na którym kamień stoi dziś został usypany współcześnie. Już w latach 60. XIX wieku zauważono, że ”statek” jest mocno uszkodzony, niektóre głazy leżały przewrócone i porozrzucane. Problemem był nie tylko otaczający kamienie i wydobywany tam piasek; część głazów zabrano jako materiał budowalny. Żeby zapobiec dalszym zniszczeniom w latach 1892 – 94 przeprowadzone zostały działania naprawcze pod kierownictwem Vilhelma Boye’a z Muzeum Narodowego; Boye zbadał też przy okazji sąsiedni kurhan, gdzie znalazł groby z epoki brązu. Jeśli chodzi o oryginalny kopiec z ułożonymi na kształt łodzi kamieniami to Boye stwierdził, że nie sprawdzi się jako fundament pod monument runiczny i postanowił usypać nowy, większy niż pierwotny kurhan pagórek, na którym umieszczono kamień z Glavendrup. Warto może w tym miejscu dodać, że podana przeze mnie wcześniej wysokość głazu, 188 cm, to jego wysokość nad ziemią – monument runiczny jest wkopany niemal na metr w ziemię, jego całkowita wysokość to 282 cm.  Wyprostowano też pozostałe kamienie w wyniku czego jedna ze stron ”statku” została nieco skrócona – problemem były tu prawdopodobnie obszary ziemi z piaskiem, które nie pozwoliły na dokładną rekonstrukcję – a sam monument runiczny, który pierwotnie stał najbardziej na zachód, umieszczono poza kompleksem, tak że nie był już połączony z pozostałymi głazami. W 1958 roku układowi został przywrócony pierwotny kształt. Badania pod kierownictwem Erlinga Albrectsena pozwoliły też stwierdzić obecność dziewięciu grobów ciałopalnych, nie znaleziono natomiast wikińskiego pochówku który można by połączyć z wyrytą na kamieniu inskrypcją którą zaraz Wam przedstawię.   

Kompleks z monumentem runicznym z Glavendrup. Autor: Kåre Thor Olsen, źródło: Wikipedia

Szukając źródeł zauważyłam, że kamień z Glavendrup bywa opisywany jako najdłuższa duńska inskrypcja runiczna. Zakładam, że sformułowanie to jest wynikiem niepełnego tłumaczenia bądź też niekompletnego przytaczania źródeł, bo ta, licząca 210 znaków runicznych będzie najdłuższą, znalezioną w Danii inskrypcją tylko wtedy, jeśli weźmiemy pod uwagę te datowane na okres wikiński i starsze, albo jedynie kamienie runiczne, a nie inskrypcje o innej funkcji – znamy przynajmniej dwa późniejsze, średniowieczne amulety o większej liczbie znaków, np. na kijku SJy 41 z Ribe wyryto ponad 300 run.

Front (strona A) kamienia z Glavendrup. Autor: Danielle Keller, źródło: Wikipedia

Ale wracając do inskrypcji z Glavendrup, która zaczyna się na jednej z szerszych stron kamienia (strona A): mamy tu do czynienia z bustrofedonem. Znaki runiczne, mające w tym przypadku wysokość od 17 do 34 cm, odczytujemy przemian od prawej do lewej i od lewej do prawej. Zaczynamy od środkowej linii po prawej stronie od dołu do lewej środkowej linijki a potem do lewej zewnętrznej linii, następnie prawa zewnętrzna linia od dołu do góry, następnie przechodzimy na drugą szeroką stronę (strona B), gdzie zaczynamy od skrajnej lewej linii czytanej od dołu i dalej bustrofedonem z wyjątkiem ostatniej linijki, która, podobnie jak przedostatnia, czytana jest od dołu do góry. Zapisane bustrofedonem znaki runiczne znajdziemy też na jednym z boków (strona C):


strona A: raknhiltr : sa|ti : stain þonsi : auft | ala : saulua kuþa | uia l(i)þs haiþuiarþan þia|kn

strona B ala : suniR : karþu | kubl : þausi : aft : faþur | sin : auk : hons : kuna : auft | uar : sin : in : suti : raist : run|aR : þasi : aft : trutin : sin | þur : uiki : þasi : runaR

strona C at : rita : sa : uarþi : is : stain þansi | ailti : iþa aft : onon : traki

Ragnhildr satti sten þænsi æft Alla Solwa, goþa wea, liþs heþwærþan þægn. Alla syniR gærþu kumbl þøsi æft faþur sin ok hans kona æft wær sin. Æn Soti rest runaR þæssi æft drottin sin. Þor wigi þæssi runaR. At ræta(?) sa wærþi æs sten þænsi ælti(?) æþa æft annan dragi. 

Co pozwolę sobie przetłumaczyć jako:

Ranghilda postawiła ten kamień na pamiątkę Alle Solwa [Bladego], goðiego świętego miejsca, czcigodnego przywódcę. Synowie Allego postawili ten kamień na pamiątkę swojego ojca a jego żona na pamiątkę swojego męża, a Sote wyrył te runy na pamiątkę swego pana. Niech Tor poświęci te runy. [Niech przeklęty będzie] kto zniszczy albo postawi ten kamień na inną pamiątkę.

Tył (strona B) kamienia z Glavendrup. Autor: Danielle Keller, źródło: Wikipedia

Trzeba jednak zauważyć, że dwa fragmenty inskrypcji są problematyczne: „sauluakuþa” [czy mamy do czynienia z przydomkiem Allego, który jest goðim (lokalnym władcą, który w okresie przedchrześcijańskim pełnił też funkcję kapłańskie), czy należy to traktować jako jedno słowo: Sølve-godi] oraz „liþs„; nie mamy też stuprocentowej pewności do co znaczenia þegn w X-wiecznej Danii (prawdopodobnie chodzi o możnowładcę, ale może to też być wojownik, członek królewskiej świty, kto wie czy nie pełniący funkcji związanej z rytuałami religijnymi; niewykluczonym znaczeniem może też być gospodarz, a na szwedzkich kamieniach runicznych pojawia się nawet jako imię albo przezwisko). Do tego dochodzą zapisane wyżej ze znakiem zapytania słowa *ræta i *ælti. Pierwsze z nich jest niewątpliwie bardzo negatywnie nacechowane. Pojawia się też na innych kamieniach runicznych w podobnych, ochronnych inskrypcjach mających chronić przed ewentualną dewastacją i jest prawdopodobnie określeniem osoby, która dopuszcza się haniebnego i występnego czynu przez co staje się odrzuconym przez wspólnotę wyrzutkiem. Jako możliwe tłumaczenie pojawia się tu czarownik, ale nie jako osoba posiadająca magiczne moce tylko pogardzany przestępca funkcjonujący poza społeczeństwem. Pamiętajmy też, że uprawiania magii uchodzi za zajęcie ”niemęskie”,  przynoszące mężczyznom hańbę. Z kolei *ailti musi oznaczać coś związanego z uszkodzeniem albo zniszczeniem kamienia.

Bok (strona C) kamienia z Glavendrup. Autor: Danielle Keller, źródło: Wikipedia

Kompleks kamieni i runiczny monument poświęcony jest pamięci Alle ale, jak już wcześniej wspomniałam, badania wykazały że nie ma tam jego grobu. Inskrypcja runiczna jest ewidentnie przedchrześcijańska – poświęcona pogańskiemu kapłanowi, z prośbą o błogosławieństwo skierowaną do Tora, z klątwą mającą chronić monument. Dość typowe jest to, że kamień postawili ojcu synowie, ciekawe jest co najwyżej, że nie są oni wymienieni z imienia – być może jest to związane z tym, że w momencie śmierci Alle jego dzieci nie dokonały niczego ważnego. Wspomnienie żony w inskrypcji też nie jest niczym wyjątkowym, interesujące jest za to, że Ranghilda jest wymieniona nie tylko jako współtwórczyni, ale też jako ta, która postawiła kamień. Wydaje się, że była ona znaczącą postacią ze znamienitego rodu – znamy bowiem jeszcze jeden postawiony przez Ragnhildę kamień runiczny, prawdopodobnie na pamiątkę kolejnego męża: kamień z Tryggevælde (DR 230,  DK nr.: Sj 82), z którego dowiadujemy się też, że kobieta jest siostrą Ulfa.

Front kamienia z Tryggevælde. Autor: Christian Bickel, źródło: Wikipedia

Datowany również na pierwszą połowę X wieku głaz o wysokości aż 325 cm, szerokości 124 cm i grubości 30 – 45 cm ma inskrypcję bardzo przypominającą tą z kamienia z Glavendrup. Zapisaną bustrofedonem inskrypcję wykonał również Sote [nie jest wprawdzie wymieniony z imienia ale wskazuje na to podobieństwo inskrypcji z Tryggevælde do kamienia z Glavendrup oraz monumentu z Rønninge (DR 202, DK-nr. Fyn 30), który mistrz postawił na pamiątkę brata]; również tu znajdziemy przekleństwo skierowane do ewentualnych wandali:  

Strona A: raknhiltr : sustiR : ulfs : sati : stain | þnnsi : auk : karþi : hauk : þonsi auft | auk skaiþ : þaisi | kunulf : uar sin : klomulan man | (s)un : nairbis : faiR : uarþa : nu futiR : þoi batri

Strona B sa uarþi : at (:) rita : is ailti stain þonsi

Strona C iþa hiþan traki

Ragnhildr, systir Ulfs, setti stein þenna ok gerði haug þenna ept, ok skeið þessa, Gunnulf, ver sinn, glǫmulan mann, son Nerfis. Fáir verða nú fœddir þeim betri. Sá verði at ræta(?) er elti(?) stein þenna eða heðan dragi

Ragnhilda, siostra Ulfa, postawiła ten kamień, kopiec i [głazy na kształt] statek na pamiątkę swojego małżonka Gunulfa, hałaśliwego męża, syna Nerve. Niewielu urodzi się teraz lepszych od niego. Wyklęty (?) niech będzie ten, kto uszkodzi albo zabierze stąd kamień.

Te pięć dziwnych otworów które widzicie na zdjęciu zostało prawdopodobnie wywierconych żeby łatwiej transportować kamień. Głaz przeniesiono z kurhanu, gdzie był – tak jak monument z Glavendrup – częścią kompleksu kamieni ułożonych na kształt łodzi, na teren zamku Tryggevælde koło roku 1550. Na początku XIX wieku monument trafił do Kopenhagi; obecnie można go oglądać w Nationalmuseet.

Widokówka z 1918 roku przestawiającego monument z Glavendrup. Źródło: Fyns Frimærke Service

Źródła:

Søndergaard, Leif, Et glimt ind i vikingernes verden – ifølge Glavendrup-stenden. Fynske Årbøger 2009

Stensager, Anders Otte, Vilhelm Boye og skibssætningen ved Glavendrup, historie-online.dk

Danske Runeindskrifter: Glavendrup-sten

Danske Runeindskrifter: Tryggevælde-sten

Nationalmuseet

Runic Dictionary: DR 209 – Glavendrup

Runic Dictionary: DR 230 – Tryggevælde

Wikipedia

3 myśli na temat “Zmarły goði, błogosławieństwo Tora i przekleństwo dla wandali – kamień runiczny z Glavendrup (DR 209, DK Fyn 26)

Dodaj własny

  1. Dziękuję za kolejny, jak zawsze interesujący wpis. Jeżeli chodzi o kamień z Tryggevælde, to polska Wikipedia podaje następujące tłumaczenie runów:
    „Ragnhilda, siostra Wulfa, wzniosła ten kamień, usypała pagórek i utworzyła ten statek dla swego męża Gunulfa, wspaniałego mężczyzny, syna Naervy. Niewielu dzisiaj poszczycić się może takim urodzeniem jak on. Niechaj nie zazna spokoju dusza tego, kto zbezcześci ten kamień lub usunie go z tego miejsca”.
    Pani tłumaczenie „hałaśliwy” jest jednak zgodne z takim w angielskiej Wiki (clamorous), podczas gdy w niemieckiej jest to wyraz „wspaniały” (glanzvoll). Być może sens tego określenia wyrażałyby słowa „głośny (znany) ze swojej wspaniałości”?
    Pozdrawiam

    Polubione przez 1 osoba

    1. Zaglądałam do opisów w Wikipedii, znam przytoczone tam tłumaczenie Mariana Adamusa, ale podając własne propozycje przekładów opieram się na oryginalnych teksach, a nie ich tłumaczeniach na języki nieskandynawskie. W tym przypadku głównym źródłem było kopenhaskie Muzeum Narodowe, a po przejrzeniu słowników doszłam do wniosku, że ”glamulan” powinno oznaczać gadatliwego, hałaśliwego, wymownego; ewentualnie wesołego/cieszącego się dobrym humorem.
      Nie twierdzę, że mój przekład jest dobry, daleko mi do badaczy zajmujących się tym zawodowo, dlatego też podaję ”oryginalny” zapis jak i linki do szczegółowych opisów, żeby każdy zainteresowany mógł sam przeanalizować inskrypcje. Być może tłumaczę to źle, ale nie widzę tam określenia ”wspaniały”.

      Polubione przez 1 osoba

      1. To rozsądne podejście – trzymać się faktów, jakimi dysponujemy. Rozszerzone interpretacje nie mają uzasadnienia, jeżeli nie przywołuje się w nich nowych faktów lub kontekstów z innych źródeł, które pozwalają na nadanie tym słowom innego znaczenia.

        Polubienie

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s

Blog na WordPress.com. Autor motywu: Anders Noren.

Up ↑

%d blogerów lubi to: