Herjólfr Hornbrjótr – barwna historia pierwszego osadnika w Härjedalen

Ingólfr Arnarson er norskr vikingr – mimo, że minęło już wiele lat do kiedy chodziłam na zajęcia ze staroislandzkiego, to nadal dobrze pamiętam jedno z pierwszych zdań podręcznika dotyczące pierwszego ponoć norweskiego wikinga zamieszkałego na wyspie. Każdemu z Was nieobcy są pewnie też inni skandynawscy osadnicy – Eryk Rudy czy jego syn, Leif Eriksson. Dziś chciałam Wam za to przedstawić postać, o której raczej nie słyszeliście: Härjulfa Hornbrytare (Herjólfr Hornbrjótr), który jako pierwszy miał osiedlić się w Härjedalen – graniczącej z Norwegią historycznej prowincji w środkowej Szwecji, o której norwesko – szwedzkiej historii już nieco opowiadałam przy okazji tematu tkanin z Överhogdal.

800px-Sverigekarta-Landskap_Härjedalen.svg
Härjedalen na mapie Szwecji. Źródło: Wikipedia

W kopenhaskim Rigsarkivet przechowywane jest pismo powstałe ponoć w czasie thingu odbywającego się w parafii Sveg w Härjedalen w 1273 roku. Jest to tym samym najstarszy znany nam dokument dotyczący tej prowincji, opisujący granicę między Szwecją, a Norwegią, do której  Härjedalen należało aż do roku 1645. W piśmie znajdziemy zapisane słowa niejakiego Torda z Trosavik (niedaleko Hedeviken), który wraz z dwunastoma innymi mężami poświadczył, że prowincję zasiedlili najpierw Norwegowie, a pierwszym z nich był Härjulf, noszący przydomek Hornbrjótr (Łamacz rogu, albo: ten, który złamał róg). Mężczyzna ten miał należeć do drużyny wojów norweskiego króla Halfdana Gudrødssona, bardziej znanego pod wywodzącym się od ciemnego koloru włosów przydomku Czarny (Hálfdan svarti), legendarnego władcy urodzonego koło 820 roku, władającego do roku 860. Włosy były też źródłem pochodzenia przydomka jego syna, pierwszego historycznego króla Norwegii, Haralda Pięknowłosego (Haraldr Hárfagri). Ale wracając do Härjulfa – według słów Torda miał on być nie tylko wojownikiem, ale i chorążym władcy. Norweg popadł jednak w niełaskę króla i zmuszony był uciekać. Schronienie znalazł u innego władcy – króla Anunda w Uppsalii. Tyle że i po szwedzkiej stronie Härjulfowi nie dane było cieszyć się długo przychylnością władcy, bo w oko wpadła mu jego młoda krewna: Helga. Historia skończyła się kolejną ucieczką; tym razem do Norwega dołączyła ukochana oraz kilku zaufanych ludzi. Uciekinierzy kierowali się w stronę granicy z Norwegią, ale kiedy dotarli do pewnej odludnej doliny postanowili osiedlić się tam. Härjulf i Helga zbudowali siedzibę w miejscu, które zostało nazwane Sliarosvellir. W XIII – wiecznym dokumencie wymieniono też kolejnych piętnastu potomków Härjulfa, który osiedlił się w Härjedalen prawdopodobnie jakoś w połowie IX wieku. Tradycja ustna w średniowiecznej Skandynawii była wprawdzie mocno rozwinięta, jednak ciężko potwierdzić autentyczność wypowiedzi uczestnika thingu, przytaczającego przecież postacie żyjące kilkanaście pokoleń wcześniej; sam dokument przypomina też nieco Landnámabók i ma ewidentnie na celu potwierdzić prawo Norwegów do ziemi.

72073504_10157853951584824_8272500843417174016_n
Halfdan Czarny zbroi się do walki. Ilustracja Theodora Werenskiolda do Sagi o Halfdanie Czarnym.

Historię Härjulfa przytacza też [w dwóch, nieco różniących się od siebie wersjach: ja podaję późniejszą] żyjący w latach 1545 – 1614 norweski pastor Peder Claussøn Friis. Duchownego interesowała literatura staroislandzka, przełożył na norweski sagi królewskie Snorrego Sturlussona, a jego opowieść o norweskim osadniku miała opierać się na islandzkich, nieznanych nam dziś źródłach. Historia pastora i ta z XIII-wiecznego dokumentu nieco się od siebie różnią, u duchownego dowiadujemy się dodatkowo, dlaczego chorąży Halfada Czarnego został wyjęty spod prawa: podobno zabił, w trakcie uczty, jednego z ludzi króla. A że zatłukł go dość spektakularnie, bo przy użyciu zdobionego srebrnymi okuciami rogu do picia Halfada, uderzając w dodatku tak, że naczynie pękło, to zyskał przy okazji przydomek: Hornbrjótr. Żeby uniknąć kary i gniewu władcy [ciekawe tylko, czy z powodu morderstwa, czy raczej zniszczenia rogu… ] Norweg uciekł do Szwecji, gdzie uwiódł siostrę króla – Ingeborgę [w pierwszej wersji była to bezimienna córka szwedzkiego możnego]. Reszta historii pokrywa się z opowieścią Torda, duchowny podaje tylko nieco więcej szczegółów, ale nie wymienia żadnych potomków. Jest raczej pewne, że pastor bazował na innych źródłach niż wspomniany wcześniej XIII-wieczny dokument. Nie możemy jednak, oczywiście, wykluczyć, że trochę podkolorował historię. Warto też dodać, że według duchownego miejsce, w którym osiedlił się Härjulf, nazwano na jego pamiątkę Härjulfsdal (dolina Härjulfa)

Etymologicznie nie jest to, niestety, prawda. Nazwa Härjedalen – Herjárdalr – nie ma nic wspólnego z Härjulfem, ale wywodzi się od rzeki Härje (Härjån), która z kolei oznacza [niech się szwedzkojęzycznym też przypadkiem nie kojarzy z härja] kamienisty teren / kamieniste dno. Może i ładnie pasowałoby to do legendy pierwszego osadnika, ale tu mamy do czynienia nie z doliną Härjulfa, tylko z doliną kamienistej rzeki.

Hamre_skans_-_KMB_-_16000300024247
Zdjęcie lotnicze rzeki Härje. Autor: Jan Norrman. Źródło: Wikipedia

Jeśli wierzyć XIII-wiecznemu świadectwu Torda Härjulf osiedlił się w miejscu nazwanym Sliarosvellir. Zgodnie z lokalną tradycją jest ono tożsame z Slyos, położonym około 30 km od miejscowości Lillhärdal. Przeprowadzone tam badania archeologiczne faktycznie odsłoniły ślady domostwa użytkowanego przynajmniej od roku około 1000 do 1300.

Czy Herjólfr Hornbrjótr istniał naprawdę i osiedlił się wraz ze szwedzką księżniczką w Härjedalen w latach 40. IX wieku? Dostępne źródła zdają się opisywać postacie i wydarzenia stwarzające wrażenie być raczej legendarnymi. Ale niewykluczone przecież, że w tej historii jest jakieś ziarno prawdy, a opowieść o pierwszym osadniku, przekazywana przez wieki, została po prostu dodatkowo ubarwiona. Kto wie, czy w IX wieku w Härjedalen nie powstało domostwo drużynnika norweskiego króla i jego szwedzkiej ukochanej? Ale nawet jeżeli mamy tu do czynienia z wytworem późniejszego folkloru, naciągniętym na dostępne fakty, to możemy pozazdrościć lokalnym mieszkańcom ciekawej historii, którą mogą opowiadać na pytanie o pierwszych mieszkańców.

Härjulf_Hornbrytare
Pomnik Härjulfa i Helgi w Lillhärdal. Autor: Erik Gustafsson. Źródło: Wikipedia

 

Źródła:

Eriksson, Nils-Erik; Härjulf Hornbrytaren – dokumentet och sägnen

Pajusi, Arwo; Härjulfs mat – studier av en vikingagård i Härjedalen; Institutet för Forntida Teknik, Rapport 1998

Slyosprojektet 2003 – 2006

Wikipedia

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s

Blog na WordPress.com. Autor motywu: Anders Noren.

Up ↑

%d blogerów lubi to: