Kamień runiczny z Malsta (Hs14) – runy bez pnia o Hé-Gylfe i lokalnym kamieniołomie.

Bohaterem dzisiejszego wpisu z cyklu runicznych ciekawostek jest kamień runiczny z Malsta w gminie Hudiksvall, w regionie Hälsingland – w środkowej Szwecji. Wyryte na nim znaki są najdłuższą, znaną nam inskrypcją wykonaną przy użyciu tzw. run bez pnia.

Hs14_Malsta_-_kmb.16000300013467
Kamień runiczny z Malsta (Hs14). Riksantikvarieämbetet / Bengt A Lundberg, CC-BY. Źródło: Wikipedia

Runy krótko- i długogałązkowe kojarzy każdy, ale w okresie wikingów używano też trzeciego wariantu: run bez pnia, które na pierwszy rzut oka może nie do końca przypominają typowe znaki runiczne:

66819356_10157627292724824_2763038652920496128_o
Runy długogałązkowe, runy krótkogałązkowe i runy bez pnia. Źródło: Palm, Rune; Vikingarnas språk 750 -1100, Norstedts Förlag (2004), str. 103

Nazwa jest nieco myląca, bo znajdziemy tu częściowo pnie – runa i ma cały pień, a znaki f, þ, k , h i s mają pnie skrócone. Początkowo nazywano je runami z Hälsingland, bo właśnie tam odnaleziono pierwsze inskrypcje wykonane przy pomocy tego rodzaju znaków i długo sądzono, że są charakterystyczne dla tej właśnie prowincji. Nazwa zakorzeniła się tak mocno, że runy bez pnia nadal są nazywane runami z Hälsingland, chociaż dziś znane są nam ”bezpniowe” znaki pojawiające w inskrypcjach z innych terenów. Faktem jest jednak, że kamienie runiczne w całości ozdobione w ten sposób znaleziono jak na razie tylko w Hälsingland, na innych zabytkach znaki tego typu po prostu pojawiają się obok „zwykłych” run jak na przykładach poniżej.

Sö137_Aspa_Ludgo_-_KMB_-_16000300013703
Kamień runiczny Sö 137 z Södermanland z inskrypcją wykonaną przy pomocy run długogałązkowych, bez pnia i łączonych. Bengt A Lundberg / Riksantikvarieämbetet. Źródło: Wikipedia
M3_Berga,_Bergastenen_-_kmb.16000300027119.jpg
Kamień runiczny z Berga w Medelpad (M3). Do zapisania run r i użyto znaków bez pnia. Riksantikvarieämbetet / Bengt A Lundberg, CC-BY. Źródło: Wikipedia

Od początku podejrzewano, że mógł to być rodzaj stenografii – skróconej metody zapisu, pozwalającej na tworzenie szybkich, codziennych tekstów; czegoś na wzór tych znanych nam z Bergen. Niestety – do tej pory nie odnaleziono inskrypcji wykonanych przy pomocy run bez pnia, które mogłyby potwierdzić taką teorię.

Ale wróćmy do kamienia z Malsta – użyte znaki runiczne i ornamentyka wskazują, że postawiono go może nawet na początku, ale raczej w połowie XI wieku. Wysokość głazu to 256 cm, w najszerszym miejscu ma 75 cm, waży 2,5 tony. Kamień pękł na dwie części w latach 20. XIX wieku przy próbie jego przeniesienia, kawałki połączono przy pomocy klamr z żelaza w 1928, przeniesiono go też o jakieś 100 metrów na północ. Od 1979 zabytek runiczny znajduje się w Hälsinglands Museum w Hudiksvall, a w pobliżu miejsca, na którym pierwotnie stał, można oglądać jego kopię.

ddd
Kopia kamienia z Malsta. Foto: Riksantikvarieämbetet / Bengt A Lundberg – 1986-02-21, CC-BY. Źródło: Riksantikvarieämbetet

Na kamień zwrócono uwagę już w XVII wieku, a nietypowy sposób zapisania inskrypcji zainteresował uważanego za prekursora szwedzkiej runologii Johannesa Bureusa. Nie potrafił jednak odczytać tekstu – kod złamał dopiero żyjący w latach 1621 – 1679 astronom i matematyk Magnus Celsius, a samą inskrypcję zinterpretował jego syn, Olof – profesor greki, języków oriantalych oraz teologii, badacz run ale i biolog; pierwszy szwedzki briolog. Nazwisko obu badaczy nie bez przyczyny może skojarzyć się Wam z termometrem – skalę temperatur zawdzięczamy wnukowi Magnusa, Adreasowi. Interpretacja Olofa Celsiusa była poprawna, później tylko nieco ją zmodyfikowano.

Inskrypcja zaczyna się od głowy węża i okrąża kamień aż do ogona, następnie przechodzi na ”ogonek” u góry, po ”naszej” lewej [tzn. od tej strony, gdzie z boku mamy runiczne zwierzęta] od zawijasa na zewnątrz, przeskakuje na ogonek po prawej też zaczynając od zawijasa, a potem wraca do runicznego węża ale do łuku w jego wnętrzu, zaczynając od strony prawej, tzn. w tym samym kierunku jak kiedy czytaliśmy początek, od głowy. Po lewej stronie tekst się urywa – to nie koniec, kolejne znaki znajdziemy z boku, po lewej stronie głazu. Widnieją tam dwa runiczne zwierzęta, prawdopodobnie ogiery; zaczynamy od górnego, kończymy na dole. Uff. Nie wiem, na ile moje tłumaczenie jest zrozumiałe, dlatego polecam, nawet jeśli nie zrozumiecie szwedzkiego, ten krótki filmik na stronie hälsingland.se, na którym Jan-Olov Nyström, autor poświęconej kamieniowi książki, demonstruje na kamieniu kolejność odczytu.

1
Runiczne „ogiery”. Fragment kamienia z Malsta.

Sama inskrypcja wygląda następująco:

hrumunt rit… staina þina| |aftiʀ hikiulf- ÷ brisa sun ÷ in brisi uas lina sun : in lini uas unaʀ sun : in un ua… …faks| |sun i(n) (u)fakaþuris| |sun krua uas muþiʀ hikiulf… in þa barlaf in þa kuþrun ÷ hrumunt hikiulfa sun faþi runaʀ þisaʀ : uiʀ sutum stin þina nur i balas…in :

kiulfiʀ uarþ um lanti þisu in þa nur i uika þrim bium in þa lanakri| |in þa fiþrasiu 

Hroðmundr rett[i] stæin/stæina þenna/þessa æftiR He-Gylf[a] Bræsa/Brisa sun. En Bræsi/Brisi vas Lina(?) sunn. En Lini(?) vas UnaR sunn. En Unn va[s O]fæigs sunn. En OfæigR [vas] Þoris sunn. Groa vas moðiR He-Gylf[a]. En þa 〈barlaf〉. En þa Guðrun. Hroðmundr He-Gylfa sunn faði runaR þessaR. ViR sottum stæin þenna norðr i Balas[tæ]in.

GylfiR varð um landi þessu, en þa norðr i vega/〈uika〉 þrim byum, en þa Lønangri, en þa Fæðrasio. 

Hróðmundr (Romund) postawił ten te kamienie na pamiątkę Hé-Gylfe, syna Bresiego/Brisego. A Bresi/Brisi był synem Linego (Liniego?). A Line (Lini?) był synem Unn. A Unn był synem Ófeigra. A Ófeigr był synem Thórira (Tore). Gróa była matką Hé-Gylfe. A potem [Barlaf/Berglov]… A potem Guðrún (Gudrun). Hróðmundr (Romund), syn Hé-Gylfa, wyrył te runy. Sprowadziliśmy ten kamień z północy, z Balsten.

Gylfe zarządzał tą ziemią a potem trzema wsiami na północ, w Vika/za drogą (?), a później też Lönnånger, a później Färdsjö.

Romund, fundator kamienia, jest też – a przynajmniej tak twierdzi – twórcą inskrypcji. Poświęcił go pamięci ojca, ale wymienił też innych męskich krewnych, a nawet kobiety. Wyliczenie członków rodu miało tu zapewne podkreślić jego prawo do ziemi, z takimi posiadłościami musiał w tamtym czasie być człowiekiem zamożnym. Prawdopodobnie przyjął też chrześcijaństwo, wskazuje na to umieszczony na kamieniu krzyż. Co ciekawe – w czasie, kiedy powstała, Hälsingland raczej pozostawał przy starej wierze. Warto też zauważyć że pojawiające się na kamieniu imiona przodków Romunda są raczej nietypowe dla szwedzkich inskrypcji runicznych, występują za to w Norwegii i na Islandii. Niewykluczone, że ród przybył na te tereny z Zachodu. Nietypowe jest też to, że Romund w iskrypcji wspomina też kamieniołom, z którego sprowadzono kamień. Wspomniany wcześniej Jan-Olov Nyström tłumaczy, że Balsten to duża skała znajdująca się około pół kilometra od miejsca, w którym pierwotnie postawiono te poświęcony pamięci Hé-Gylfego głaz.

 

Źródła:

Palm, Rune; Vikingarnas språk 750 -1100, Norstedts Förlag (2004)

Enoksen, Lars Magnar, Runor – historia, tydning, tolkning, Historiska Media (1998)

Maciejewski, Witold (red.), Runy, Warszawa, Wydawnictwo TRIO, 2011

Busck, Christina, Runstenarna får berätta, hälsingland.se

Borin, Ulf, Så här ska runorna läsas; hälsingland.se

Runic Dictionary

Runinskrifter.net

Riksantikvarieämbetet

Wikipedia

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s

Stwórz darmową stronę albo bloga na WordPress.com. Autor motywu: Anders Noren.

Up ↑

%d blogerów lubi to: