Tkaniny z Överhogdal – Ragnarök, motywy z sag, a może biblijna apokalipsa z runicznym dodatkiem?

O tkaninach z Bayeux, przestawiających na niemal 70 metrach sceny podboju Anglii przez Wilhelma Zdobywcę słyszał chyba każdy. W Skandynawii zachowały się może mniej spektakularne, ale równie ciekawe wytwory dawnego rękodzieła. W dzisiejszym wpisie chciałam Wam przybliżyć pięć tkanin odnalezionych w kościele Överhogdal w Härjedalen w regionie Jämtland.  Tereny te do 1645 roku należały do Norwegii, a początki świątyni związane są z arcybiskupstwem w norweskim Nidaros, płótna mogły więc być wykonane w okolicy, albo trafić tu z oddalonego o około 350 km Trondheim.

Przechwytywanie
Härjedalen na mapie Szwecji. Źródło: Wikipedia

Tkaniny znaleziono w czasie remontu kościoła w 1909 roku – podczas naprawy pieca w zakrystii opróżniono też znajdującą się tam skrzynię na drewno. Pod opałem nagromadziło się sporo śmieci i odpadów; okazało się też, że na dnie leży jakiś materiał. Tkanina była właściwie w jednym kawałku, ale niektóre elementy wydawały się luźne. Postanowiono przenieść ją do szopy, podczas transportu niewielkie fragmenty materiału mogły się jednak oderwać. Jakiś czas później, w 1910, w te okolice zawitał artysta Paul Jonze, szukający w Jämtland i Härjedalen eksponatów do regionalnego muzeum w Östersund. Z jego opisu wynika, że tkaniny nie wisiały, nie były nawet zrolowane, tylko leżały pomięte na podłodze, wśród kurzu i niepotrzebnych, nagromadzonych przez lata przedmiotów.

Överhogdal_kerk_1.jpg
Kościół w Överhogdal. Źródło: Wikipedia

Rok później wystawiono je po raz pierwszy w Östersund, a oglądających zaciekawiło, co też mogą przedstawiać. Żeby ułatwić dyskusję tkaninom nadano nazwy: IA (materiał o wymiarach: 184 x 35 cm), IB (195 x 35 cm), II (184 x 37 cm), III (67 x 24 cm) oraz IV (176 x 30 cm). Ponieważ wyraźnie brakowało kilku elementów nauczycielka tkactwa, Helena Öberg, dostała misję ich odszukania. I tak dwa kolejne fragmenty tkaniny odnaleziono w kościele w Överhogdal – jeden wpadł najpierw w ręce panów zajmujących się naprawami i miał posłużyć jako szmatka, która na szczęście okazała się za twarda – trzeci pełnił funkcję kołderki dla lalek pewnej pięcioletniej dziewczynki. Zanoszące się płaczem dziecko zgodziło się oddać kolorową szmatkę za dwie korony szwedzkie i obietnicę nowej, równie ładnej, kołderki. Obietnicy ponoć dotrzymano. W 1929 roku materiał został rozdzielony, a pięć osobnych tkanin wystawiono w nowo otwartym w 1930 roku regionalnym muzeum. Obecnie można je oglądać w Jamtli (Jämtlands läns museum) w Östersund.

Wandteppiche_von_Överhogdal_-_2.jpg
Tkaniny z Överhogdal. Od góry: IA, IB, II i III. Po prawej tkanina IV. Źródło: Wikipedia

Początkowo sądzono, że – podobnie jak haftowane płótno z Bayeux – tkaniny z Överhogdal  wyszyto ściegiem gałązkowym, okazały się być jednak utkane. Cztery z materiałów (IA, IB, II i III) wykonano techniką soumak, piąty (IV) tzw. podwójnego splotu; wszystkie z wykorzystaniem lnianych i farbowanych, wełnianych nici. Kolory zawdzięczają roślinnym barwnikom: niebieski powstał dzięki użyciu urzetu barwierskiego, czerwony zawdzięczamy marzannie barwierskiej, a żółty to zasługa rezedy żółtawej.

62222285_10157521995914824_5600682210622439424_n
Element tkaniny II, tylna strona materiału. Źródło: Ulla Oscarsson, Överhogdalsbonaderna, Jämtlands läns museum 1994, str.8

Tkaniny tego typu prawdopodobnie zdobiły dawniej w Skandynawii nie tylko kościoły, ale i duże gospodarstwa. O ozdobnych płótnach ze scenami opowiadającymi o bohaterskich sagach czy historii rodu wspomina nawet literatura staroislandzka, jak na przykład ten fragment Sagi rodu z Laxdalu w tłumaczeniu Apolonii Załuskiej – Strömberg:

Wsiadł więc na statek i wypłynęli na morze. Mieli dobry wiatr i przybyli do Breidafjordu; wyrzucili mostki u ujścia Laxa. Olaf polecił zładować drzewo ze statku i umieścić statek w szopie, która jego ojciec niegdyś kazał zbudować. Zaprosił Geirmunda do siebie. Tego lata kazał zbudować w Hjardarholcie świetlicę, większą i lepsza, niż widziano kiedykolwiek. Na ścianach i suficie przedstawione były ważne wydarzenia. Było to tak kunsztownie wykonane, ze wielu uważało, iż jest ozdobniej i piękniej gdy makaty nie są pozawieszane.

62371462_10157521995034824_9160168376163631104_n
Statek z żaglem, fragment tkaniny III. Źródło: Ulla Oscarsson, Överhogdalsbonaderna, Jämtlands läns museum 1994, str.14

Wiek tkanin z Överhogdal starano się ustalić przy pomocy datowania radiowęglowego. Analiza przeprowadzona w 2010 roku wykazała, że powstały między rokiem 1040, a 1170. Wcześniejsze datowanie tego typu, przeprowadzone w 1991 roku, wskazało nieco wcześniejszy okres: między 800 a 1100 rokiem. Nić, którą później połączono tkaniny, jest młodsza, pochodzi z XIV wieku. Ale nawet przy założeniu, że tkaniny z Överhogdal utkano w XI czy XII wieku, to powstały one w czasie, kiedy obszar Hälsingland przechodził od starej wiary do chrześcijaństwa, co może być też wskazówką przy próbie interpretacji pojawiających się na materiałach stworzeń i postaci.

Wandteppiche_von_Överhogdal_-_1.jpg
Tkaniny z Överhogdal. Od góry: IA, IB, II. Źródło: Wikipedia

I tak dochodzimy do najważniejszego chyba pytania – co właściwie przedstawiają tkaniny z Överhogdal? Widzieliście zdjęcia, więc chyba się domyślacie, że interpretacje nie będą tu jednoznaczne – jedni widzą tu postacie ze skandynawskiej mitologii, inni wskazują bohaterów znanych z sag albo biblijne podobieństwa.

Najstarsza analiza, przedstawiona w 1920 roku przez Georga Johansson – Karlina, szefa muzeum w Lund, zakłada, że na płótnie IA i IB uwieczniono misję chrystianizacyjną Stefana (Stenfinn), wysłanego do Szwecji przez arcybiskupa bremeńskiego Adalberta (1043 – 1072). Na tkaninie widzimy jego podróż do Härjedalen: najpierw statkiem, a potem drogą las przez las pełen zwierzyny; widzimy też pierwsze kościoły.

Wandteppiche_von_Överhogdal_-_Detail_1.jpg
Fragment tkaniny IB. Źródło: Wikipedia

Inną interpretację przedstawiła później para badaczy: Agnes Branting oraz Andreas Lindblom. Ich zdaniem płótna IA i IB ilustrują historię znaną z Sagi rodu Wölsungów. Znajdziemy tu różne motywy tej bardzo popularnej w średniowieczu historii: mężczyzna jadący konno na górę to Sigurd w drodze do Brunhildy, sześciokąt z mężczyzną przedstawia Gunnara wrzuconego do jamy pełnej węży, mamy nawet płonące domostwo symbolizujące spalenie Alte przez Gudrun. Na płótnie II tkaczka mogła przedstawić orszak weselny w drodze do kościoła.

Wandteppiche_von_Överhogdal_-_Detail_2.jpg
Fragment tkaniny IA. Żródło: Wikipedia

Ruth Horneij w swojej pracy doktorskiej przedstawiła jeszcze inną możliwość: na tkaninach I i II badaczka widziała obrazy z Apokalipsy św. Jana przemieszane z motywami Ragnaröku; materiał III to zwiastowanie i ucieczka Mari i Józefa do Egiptu. Płótna mogły być wykorzystywane jako swego rodzaju chrześcijańska propaganda: pokazując straszne obrazy miały spowodować, żeby ludzie jak najszybciej nawrócili się na nową wiarę.

Wandteppiche_von_Överhogdal_-_Detail_3.jpg
Fragment tkaniny II. Źródło: Wikipedia

Ostatnia analiza, autorstwa Sture Wikmana, została opublikowana w książce Fenrisulven ränner. En bok om vävarna från Överhogdal.  Wikman jest zdania, że tkaniny przedstawiają Ragnarök i wskazuje na elementy opisane w poemacie Völuspá: na środku tkaniny IA znajduje się Yggdrasil, na lewo ośmionogi Slepnir, nieco wyżej stwór przypominający hipopotama w paski z szeroko rozwartym pyskiem musi być Fenrisem pożerającym słońce, a to lekko uszkodzone zwierzę na prawo to być może jeleń podgryzający korzenie drzewa. Kawałek dalej znajdziemy trzech jeźdźców z uniesionymi dłońmi – to Odyn, Tor i Frej. Otoczony wężami mężczyzna to Loki, ukarany przykuciem na skały, gdzie na twarz kapać ma mu jad węża. Widzimy też siedzibę bogów, Walhallę, z dachem najeżonym włóczniami i tęczowym mostem strzeżonym przez Heimdala. Na tkaninie II spotkamy z kolei tych, którzy przeżyli Ragnarök: synów Odyna, dzieci Tora oraz Baldra.

61865654_10157521995379824_6925680111064711168_n
Fragment tkaniny IA: Yggdrasil, ośmionogi Slepnir, pożerający słońce Fenrir, rogate jelenie? Źródło: Ulla Oscarsson, Överhogdalsbonaderna, Jämtlands läns museum 1994, str.14

Nie mamy pewności co tak naprawdę miały przedstawiać tkaniny z Överhogdal, ale z pewnością stanowią one ważne świadectwo epoki, w której powstały, niezależnie od tego, czy pokazują pogańskie wyobrażenie świata, ilustrują popularne, spotykane w ówczesnych sagach motywy, czy są po prostu propagandowym dziełem, które, zawieszone w kościele, miało straszyć dawnych Skandynawów przed sądem ostatecznym i zmuszać do przyjęcia nowej wiary.  Do mnie najbardziej przemawia wersja z Ragnarökiem, a analizując tkaniny widzę wiele elementów budzących skojarzenia ze znanymi z mitologii motywami. Wspomniałam też, że znajdziecie tu też runy. Na tkaninie IA, po lewej stronie, nieco u góry, widać coś podobnego do budynku mieszkalnego. Pod spodem, do góry nogami, umieszczono napis ×(k)uþbuguðbo, czyli siedziba bogów. To chyba dość mocny argument na przyjęcie, że tak podpisany element może przedstawiać Walhallę.

61905018_10157521995549824_5343353625949241344_n
„Walhalla” a pod nią runiczny napis: guðbo – siedziba bogów. Po prawej widzimy mężczyznę otoczonego wężami – może to być Loki, albo popularny średniowieczny motyw Gunnara Gjuksona w jamie pełnej żmij. Źródło: Ulla Oscarsson, Överhogdalsbonaderna, Jämtlands läns museum 1994, str.12

 

Źródła:

Saga rodu z Laxdalu, tłum. Apolonia Załuska – Strömberg, Wydawnictwo Poznańskie (1973)

Göransson, Eva-Marie, Människor i rum av tid : bilder av kvinnor och män på Överhogdalsbonaderna; Fornvännen 90:3, 129-138

Ulla Oscarsson, Överhogdalsbonaderna, Jämtlands läns museum 1994

Jamtli – Vikingatida bildvävar från Överhogdal

Runic Dictionary

62235290_10157521996274824_9054468286116265984_n
Przedmioty pochodzące z muzealnego sklepiku w muzeum Jamtli z motyami zaczerpniętymi z tkanin.
Reklamy

Jedna myśl na temat “Tkaniny z Överhogdal – Ragnarök, motywy z sag, a może biblijna apokalipsa z runicznym dodatkiem?

Dodaj własny

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s

Stwórz darmową stronę albo bloga na WordPress.com. Autor motywu: Anders Noren.

Up ↑

%d blogerów lubi to: