Nú kennir Rollant at dauði ferr at honum – Roland czuje, że śmierć już blisko po… staronordycku? O francuskiej „Pieśni o Rolandzie” w Skandynawii.

Każdy wie, że 15 lipca to data bitwy pod Grunwaldem. A 15 sierpnia? Na przykład bitwa w wąwozie Roncevaux, w której w roku 778 zginął Roland. I to jak! Pieśń o Rolandzie opisuje, jak to umierając nie tylko szukał dogodnego miejsca na dokonanie żywota, ale też zabijał wrogów, układał obok siebie przyjaciół oraz próbował zniszczyć swój miecz, podczas gdy mózg wylewał mu się uszami… A co ten francuski poemat ma wspólnego ze Skandynawią? Cierpliwości.

Najpierw trochę historii. Przedstawi ją fragment przedmowy do polskiego przekładu autorstwa Tadeusza Boy – Żeleńskiego z 1932 roku, który we wstępie wyjaśnia:

Pierwsze poematy epiczne o Rolandzie mogły urodzić się pod koniec wieku X, albo z początkiem wieku XI; ale te się nie zachowały. Najstarszy, jaki jest znany, powstał zapewne w okresie czasu po podboju Anglii przez Normanów (1066), a przed pierwszą wojną krzyżową (1096). Jest to t. zw. rękopis oksfordzki, ponieważ znajduje się w Oxfordzie w Anglii.
Rękopis ten jest kopią, sporządzoną w jakieś sto lat po powstaniu poematu, a zarazem w sto lat po podboju Anglii, około r. 1170. Rzecz spisana jest w czystym języku francuskim, ale takim, jakim mówiono podówczas w Anglii. Poemat liczy w tej wersji około 4000 wierszy; podpisany jest Turoldus. Czy to jest imię autora, czy kopisty — niewiadomo. Kim był poeta, Paryżaninem, Frankiem czy Normanem — w jakim języku, w jakim dialekcie spisał swój poemat — też niewiadomo, bo rękopis oksfordzki może być już przekładem z innego dialektu.

Biorąc pod uwagę moje zainteresowania pewnie nie zdziwię Was wyznaniem, że mało która lektura szkolna spodobała mi się tak jak Pieśń o Rolandzie. W poemacie nie brakuje bowiem przypominających mi sagi, wręcz uroczych w swojej prostocie i niezwykle szczegółowych opisów rzezi w typowo skandynawskim stylu (…ugodził go ciosem tak cudownym, że przeciął mu cały hełm aż do przyłbicy, przecina mu nos i usta i zęby, i cały tułów i koszulkę z tęgiego drutu, i srebrny łęk u złoconego siodła i głęboko nadcina grzbiet konia), a i sam Roland (…)Trzyma Durendal, miecz swój, który dobrze tnie i dobrze siecze. Wśród Saracenów czyni srogą rzeź. Gdybyście mogli widzieć, jak on wali trupa na trupa, i jak czerwona krew rozlewa się strugą! Całą zbroję ma zakrwawioną i krwawe są oba ramiona i jego dobry koń od karku aż po łopatki.  Nie ma się więc co dziwić, że historia o Rolandzie nie tylko dotarła, ale i zyskała sporą popularność w Skandynawii. Za czasów Håkona Håkonssona, władającego Norwegią w latach 1217 – 1263 [tego od słynnej ucieczki na nartach, w której uczestniczył jako dwulatek, a która dała początek  Birkebeinerrennet], przełożono na staronordycki, a dokładniej jego zachodni wariant – bo w tym czasie nie możemy jeszcze mówić o języku norweskim – europejską literaturę dworską, między innymi też francuskie chansons de geste.  Tak postała Karlamagnús saga [a właściwie Karlamagnús saga ok kappa hans, bo tak brzmi pełen tytuł] – czyli saga o Karolu Wielkim, rycerskie poematy prozą, zebrane w dziesięciu rozdziałach z których jeden, Af Runzival Bardaga, opisuje losy Rolanda. Historia dzielnego rycerza była też znana na Islandii, a w XV wieku trafiła również do Danii gdzie cieszyła się ponoć sporą popularnością. Może było to zasługą jednej z występujących w Pieśni o Rolandzie postaci – walczącego u boku Karola Wielkiego rycerza: Oger le Danois (Ogier Duńczyk). Ten legendarny bohater po raz pierwszy pojawia się właśnie w tym francuskim poemacie, w skandynawskiej literaturze znajdziemy go w Karlamagnús saga, pod imieniem Oddgeir Danski. Z Holgerem Danske – bo pod tym imieniem jest nam współcześnie znamy – związana jest legenda o rycerzu zaklętym w skale który zbudzi się, gdy Danii będzie grozić niebezpieczeństwo; coś jak nasza opowieść o śpiącym rycerzu.

According_to_a_legend_linked_to_Arthurian_myth,_a_Danish_king_known_as_Ogier_the_Dane,_was_taken_to_Avalon_by_Morgan_le_Fay._He_returned_to_rescue_France_from_danger,_then_travelled_Kronborg_castle,_where_he_-_panoramio.jpg
Holger Danske z zamku Kronborg. Źródło: Wikipedia

A ponieważ w Skandynawii ballady mają długą tradycję, to na pewno nie dziwi Was też informacja o tym, że w oparciu o Karlamagnús saga powstał utwór znany jako Roland og Magnus kongen. Ballada znana jest też na Wyspach Owczych, z tym, że farerska wersja jest o wiele dłuższa. Z norweskim wariantem mamy ten problem, że kiedy zaczęto zbierać stare piosenki okazało się, że nikt nie zna więcej niż fragment ballady, na szczęście na trafiono na stary, choć też, niestety, niekompletny manuskrypt z tekstem Roland og Magnus konger. Zachowane wersje pochodzą w większości z Telemarku i chociaż udało się zapisać tradycyjną, też pochodzącą z Telemarku melodię, to utwór śpiewa się dziś tradycyjnie z melodią farerską, a i powtarzany po każdej zwrotce refren pochodzi z wersji z Wysp Owczych.

37100774_10156726023564824_1207430304654950400_o
Wkładka CD zespołu Glittertind, wykonującego folk-rockową wersję Rolandskvadet. Zdjęcie własne.

Norweski wariant ballady opowiada o królu Magnusie, który wyrusza z sześcioma ze swoich dwunastu rycerzy do kraju pogan, gdzie w Ronsarvollen – jak po norwesku nazwano Roncevaux – Roland zostaje napadnięty przez przeważające siły wroga. Towarzysze proszą rycerza żeby zadął w róg i wezwał odsiecz, ale dumny Roland nie chce tego uczynić. Róg rozbrzmiewa dopiero kiedy pęka jego miecz, Durendal. Ale, jak na skandynawską balladę przystało, jest już za późno – kiedy przybywa król rycerz już nie żyje. Nie może tu też zabraknąć samej ballady: proponuję wariant w wykonaniu pochodzącego przecież z Telemarku Haralda Fossa:

A dla równowagi jeszcze żeńskie wykonanie ballady przez Trio Mediaeval

 

źródła:

Pieśń o Rolandzie (tłum. Boy, 1932)

Karlamagnús saga ok kappa hans

Balladearkivet

Wikipedia

 

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Connecting to %s

Stwórz darmową stronę albo bloga na WordPress.com. Autor motywu: Anders Noren.

Up ↑

%d blogerów lubi to: