Runiczna chrzcielnica, a przy okazji trochę o motywie Gunnara Gjuksona w jamie pełnej węży w średniowiecznej Szwecji i Norwegii

Właściwie miała to być tylko króciutka runiczna ciekawostka, ale zaczęłam rozglądać się za tytułowym motywem i szkoda było nie podzielić się ilustracjami.

Bohaterką wpisu miała być pierwotnie jedynie chrzcielnica z kościoła w Norums w szwedzkim Bohuslän (Bo NIYR;3), której inskrypcję datuje się na XII wiek. Chrzcielnica została odnaleziona w trakcie renowacji cmentarza w Norums w 1847 roku, obecnie znajduje się w sztokholmskim Muzeum Historycznym. Sam napis runiczny nie jest może specjalnie zaskakujący, bo głosi jedynie że zrobił mnie Sven, za to kończy go pięć bindrun i ozdabia scenka z sagi rodu Wölsungów przedstawiająca Gunnara Gjuksona w jamie pełnej węży:

415604.jpg
Katarina Nimmervoll SHMM

Ten przedchrześcijański motyw pojawia się częściej w średniowiecznej Skandynawii. Znajdziemy go przykładowo na innej, szwedzkiej, tym razem drewnianej chrzcielnicy z kościoła w Näs w Jämtlandii, datowanej na około 1200 rok. W muzeum Jamtli w tej należącej kiedyś do Norwegii prowincji sama miałam okazję oglądać kopię, za to oryginał znajdziecie w Muzeum Historycznym w Sztokholmie:

24420.jpg
Lennart Karlsson

W muzeum Jamtli można też podziwiać tkaniny z Överhogdal, z których jedna przestawia sceny właśnie z sagi rodu Wölsungów – i tu natrafimy na naszego bohatera w towarzystwie węży. O tkaninach napiszę może innym razem – w internecie bez problemu znajdziecie ich zdjęcia – bo nie mam akurat przy sobie poświęconej im broszurki, z której informacje chciałam wykorzystać. 

Zmieńmy na chwilę kraj, do Szwecji jeszcze wrócimy, ale Gunnara i węże znajdziemy też w „kościelnej” sztuce norweskiej. Z nieistniejącego już kościoła klepkowego z Hylestad w Setesdal w okręgu Aust – Agder zachowało się powstałe koło 1175 roku obramowanie drzwi, pokazujące sceny z jednym z głównych bohaterów Sagi rodu Wölsungów: Sigurda Fafnesbane. Na jednej uwieczniony został Gunnar:

Gunnar_i_ormegården

Fragment drzwi z Hylestad. Źródło: Heimskringla

Drzwi z Hylestad można oglądać w Muzeum Historycznym w Oslo. Tam też znajduje się portal pochodzący z innej świątyni z tego samego okręgu: kościoła klepkowego z Austad w Bygland. Gunnara i węże widać po lewej stronie, na samym dole:

web_hent_bilde.jpg

zdjęcie: Ove Holst. Źródło: Universitsmuseenes fotoportal (Unimus)

Ten sam motyw znajdziemy również na obramowaniu drzwi powstałego w XII wieku kościoła klepkowego z Uvdal w gminie Nore og Uvdal, w okręgu Buskerud:

pobrane.png

źródło: Norsk Folkemuseum

I jeszcze jeden norweski portal – ale tym razem zdobiący nie kościół, a farmę Kravik Mellom leżącej, podobnie jak ten powyżej, w gminie Nore og Uvdal w regionie Buskerud:

Kravik_Mellom,_Kravik_Mellem,_Buskerud_-_Riksantikvaren-T070_02_0551.jpg

zdjęcie: Halvor Vreim, źródło: Wikipedia

Niestety, nie znalazłam lepszego zdjęcia, a rysunki, na które natrafiłam, były tak małej rozdzielczości, że niewiele więcej na nich widać. Uwierzcie mi więc na słowo – Gunnar i węże są na samym dole, po lewej stronie.

Jeżeli myślicie, że Norwegowie nasz tytułowy motyw rzeźbili tylko na obramowaniu drzwi to już wyprowadzam Was z błędu: mężczyzna otoczony wężami znajduje się też na wozie pochodzącym ze słynnego pochówku na łodzi z Osebergu:

b-cf21926-04-vogn-foran-900px

Photo: © Museum of Cultural History, University of Oslo/CC BY-SA 4.0/Ove Holst

c-cf25853-464-vogn-foran-900px

Photo: © Museum of Cultural History, University of Oslo/CC BY-SA 4.0/Drawing: Sofie Krafft/ Photographer: Mårten Teigen

I jeszcze jeden przedmiot: prawdopodobnie z połowy XIII-wieku pochodzi ławka z kościoła klepkowego z Heddal w Telemarku, przechowywana w Norsk Folkemuseum. Z tyłu oparcia widzimy Gunnara i węże:

032yiziWuEPL

źródło: Norsk Folkemuseum

Ale motyw Gunnara i węży to nie tylko kościelne zdobienia – znajdziemy go też na datowanym na XI wiek szwedzkim kamieniu runicznym z Västerljung w Södermanland:

254851_runsten4-600x800źródło: Bygdeband

325420_runsten5-595x800źródło: Bygdeband

Ale mamy też starsze, bo datowane na VIII – IX wiek, obrazkowe kamienie runiczne z Gotlandii pokazujące mężczyznę w jamie z wężami, na przykład:

Hunninge_(I).JPG

Kamień z Hunninge, Klinte

Mężczyzna i węże są pod statkiem, po lewej stronie.

Źródło: Wikipedia 

fornsalen-bildsten-smiss-stenkyrka-socken-gotland-700-800-tal-1.jpg

Kamień z kościoła w Smiss

 Tu wężowa jama jest mniej widoczna, znajduje się powyżej małego statku i wojowników, między trzema kobiecymi i sześcioma męskimi postaciami.

Źródło: Svenska Kulturbilder

kulturbilder.wordpress.com

Kamień z kościoła w Ardre (VIII)

Mężczyzna i węże umiejscowieni są w prawym, dolnym rogu. 

Źródło: Svenska Kulturbilder

Jak więc sami widzicie, motyw mężczyzny otoczonego, albo leżącego w jamie pełnej węży wydaje się być dość popularnym motywem zdobniczym w średniowiecznej Szwecji i Norwegii. Nie chcę spekulować, czy w każdym przypadku chodzi właśnie o Gunnara z sagi rodu Wölsungów, bo sami widzicie, że przedstawienia trochę różnią się od siebie – niekiedy mężczyzna gra na instrumencie, często stopami, czasami wydaje się być skrępowany, zdarza się, że stoi, albo leży. Wspólne są węże, może żmije, kto wie – może akurat taki rodzaj śmierci wydawał się dawnym Skandynawom przerażający i stąd ten popularny motyw, pojawiający się nie tylko we wspominanej sadze rodu Wölsungów, bo przecież też rozsławiony przez serial Wikingowie Ragnar Lodbrok również zginął w podobny sposób. A może, po przyjęciu chrześcijaństwa, traktowano tą przekazywaną w opowieściach z dawnych czasów, dość nierówną walkę człowieka i węży, jako walkę dobra ze złem i dlatego była popularnym motywem, pojawiającym się często w kościołach. Dziś możemy tylko spekulować, ale pewne jest, że takie przedstawienie mężczyzny otoczonego wężami musiało mocno wpłynąć na wyobraźnię średniowiecznych Skandynawów.

 

źródła:

Runic Dictionary

Svenska Kulturbilder

Norsk Folkemuseum

Kulturhistorisk Museum

Bygdeband

Universitetsmuseenes fotoportal

Wikipedia

Advertisements

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s

Blog na WordPress.com.

Up ↑

%d blogerów lubi to: